Czym jest Autyzm Wczesnodziecięcy?

Czym jest autyzm i zaburzenia ze spektrum autyzmu?

Autyzm jest złożonym zaburzeniem neurorozwojowym, które wpływa na sposób, w jaki rozwija się dziecko oraz jak postrzega i reaguje na otaczający je świat. Mózg osoby autystycznej funkcjonuje odmiennie od samego początku życia, co sprawia, że rozwój dziecka przebiega inną ścieżką niż u rówieśników. Ważne jest przy tym zrozumienie, że autyzm nie jest chorobą, którą można wyleczyć – to raczej cecha rozwojowa, z którą osoba żyje przez całe życie.

Współcześnie zaburzenie to rozumiane jest jako spektrum autyzmu, czyli szeroki zakres zaburzeń o różnym stopniu nasilenia. Termin medyczny to zaburzenie ze spektrum autyzmu (często używany skrót ASD z ang. autism spectrum disorder). Oznacza to, że spektrum tych zaburzeń jest bardzo szerokie: każda osoba z autyzmem ma nieco inny zestaw cech i trudności. Obejmuje ono zarówno dzieci, u których diagnozuje się najcięższe postacie (dawniej klasyfikowane właśnie jako autyzm wczesnodziecięcy), jak i osoby tzw. wysoko funkcjonujące (dawniej określane np. jako zespół Aspergera).

Autyzm najczęściej ujawnia się już w dzieciństwie – mówimy wtedy o autyzmie dziecięcym. Szacuje się, że autyzm u dzieci występuje u ok. 1% populacji (około 1 na 100 dzieci) i częściej rozpoznawany jest u chłopców niż u dziewczynek (około 3–4 razy częściej). W przypadku dziewczynek objawy zaburzenia mogą być mniej oczywiste – dziewczynki ze spektrum autyzmu nie otrzymują diagnozy tak szybko, ponieważ ich trudności bywają subtelniejsze i częściej pomijane.

Zrozumienie to początek wsparcia.

Umów diagnozę spektrum autyzmu w Senso Senso.

Umów się online

Autyzm wczesnodziecięcy – charakterystyka i odrębność

Autyzm wczesnodziecięcy (nazywany też autyzmem dziecięcym lub zespołem Kannera) to klasyczna postać zaburzeń ze spektrum autyzmu, wyróżniająca się bardzo wczesnym początkiem. Cechą charakterystyczną jest pojawienie się pierwszych nieprawidłowości rozwojowych we wczesnym dzieciństwie – pierwsze objawy autyzmu wczesnodziecięcego są widoczne zwykle przed ukończeniem 3. roku życia dziecka. Dla porównania, wyróżnia się także autyzm atypowy, w którym symptomy pojawiają się później lub prezentują się w nietypowy sposób (według klasyfikacji ICD-10 rozpoznanie autyzmu atypowego jest stawiane, gdy pełne objawy ujawniają się dopiero po 3. roku życia lub obraz zaburzenia nie spełnia wszystkich klasycznych kryteriów).

W najnowszych klasyfikacjach diagnostycznych (DSM-5 od 2013 roku oraz ICD-11 obowiązująca od 2022 roku) zrezygnowano z podziału na autyzm dziecięcy i autyzm atypowy – wszystkie tego typu zaburzenia określane są po prostu jako spektrum autyzmu (ASD) z uwzględnieniem poziomu funkcjonowania i potrzeb wsparcia. Niemniej jednak termin autyzm wczesnodziecięcy jest wciąż używany, aby podkreślić wczesny wiek wystąpienia zaburzeń. Autyzm wczesnodziecięcy bywa też nazywany wrodzonym autyzmem, ponieważ dziecko z autyzmem od początku przejawia charakterystyczne cechy rozwojowe.

Statystyki wskazują, że autyzm wczesnodziecięcy diagnozuje się znacznie częściej u chłopców – na jedno zdiagnozowane dziecko z autyzmem płci żeńskiej przypada około czterech chłopców. Dawniej to zaburzenie uważano za rzadkie (klasyczny zespół Kannera opisywano na poziomie 5–10 na 10 tysięcy dzieci). Obecnie, przy szerszym rozumieniu spektrum autyzmu, wiemy, że zaburzenia ze spektrum autyzmu dotykają około 1% populacji dzieci.

Przyczyny autyzmu wczesnodziecięcego

Mimo intensywnych badań, dokładna przyczyna tego zaburzenia wciąż nie została jednoznacznie określona. Obecny stan wiedzy wskazuje, że mamy do czynienia z zaburzeniem o podłożu wieloczynnikowym (przede wszystkim genetycznym). Oznacza to, że nie ma jednej prostej przyczyny – wpływ na wystąpienie zaburzenia może mieć kombinacja rozmaitych czynników. Do najważniejszych z nich należą m.in.:

Czynniki genetyczne:

Dziedziczność odgrywa dużą rolę. Badania nad bliźniętami wykazały, że jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych ma autyzm, ryzyko rozwinięcia się takiego samego problemu u drugiego może być dziesiątki razy wyższe niż w populacji ogólnej. Zidentyfikowano wiele genów, których mutacje lub drobne zmiany mogą zwiększać podatność na zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Wczesne zaburzenia rozwoju układu nerwowego:

Naukowcy obserwują różne nieprawidłowości w budowie i funkcjonowaniu mózgu u osób z autyzmem. Przykładowo, u części dzieci dotkniętych tym zaburzeniem stwierdzono odmienną strukturę połączeń nerwowych lub nieco inną budowę wybranych obszarów mózgu (np. poszerzenie układu komorowego mózgu). Takie zmiany neurobiologiczne prawdopodobnie powstają bardzo wcześnie, jeszcze w okresie prenatalnym lub okołoporodowym.

Czynniki okołoporodowe i środowiskowe:

Pewne komplikacje w trakcie ciąży i porodu mogą zwiększać ryzyko wystąpienia autyzmu. Związek z zaburzeniem mogą mieć np. poważne infekcje wirusowe w ciąży, znaczne niedotlenienie okołoporodowe czy skrajne wcześniactwo. Podkreśla się jednak, że czynniki te traktowane są raczej jako elementy wyzwalające u dziecka posiadającego genetyczne predyspozycje – same w sobie nie stanowią bezpośredniej przyczyny zaburzenia.

Podsumowując, zaburzenie to ma w dominującej mierze genetyczny charakter, choć na jego rozwój wpływają również czynniki środowiskowe we wczesnym okresie życia.

Warto zaznaczyć, że autyzm nie jest spowodowany przez błędy wychowawcze ani czynniki emocjonalne. Historyczna koncepcja tzw. „zimnych matek” (sugerująca, jakoby chłodne relacje rodzica z dzieckiem wywoływały autyzm) została obalona.

Również popularny mit łączący autyzm z podawaniem szczepionek nie ma potwierdzenia naukowego. Ze względu na złożoność oraz bardzo wczesny moment pojawiania się nieprawidłowości rozwojowych, obecnie nie potrafimy zapobiegać wystąpieniu autyzmu. Możemy jednak – poprzez wczesną interwencję terapeutyczną – wspierać dziecko już od chwili pojawienia się pierwszych zauważalnych symptomów.

Zrozumienie to początek wsparcia.

Umów diagnozę spektrum autyzmu w Senso Senso.

Umów się online

Pierwsze objawy autyzmu wczesnodziecięcego

Autyzm wczesnodziecięcy często daje subtelne sygnały już w pierwszych kilkunastu miesiącach życia dziecka, choć dyskretne objawy łatwo przeoczyć. Rodzice zwykle zaczynają podejrzewać, że coś jest nietypowe, gdy niemowlę lub małe dziecko nie rozwija się tak jak rówieśnicy. Do wczesnych sygnałów alarmowych należą przede wszystkim:

Ograniczony kontakt społeczny:

Niemowlę może unikać patrzenia w oczy opiekuna – kontakt wzrokowy z innymi osobami bywa słaby lub nieobecny. Dziecko może sprawiać wrażenie „zamkniętego we własnym świecie”: nie reaguje na swoje imię, nie domaga się uwagi dorosłych tak, jak inne dzieci.

Brak wspólnej uwagi:

Około 1. roku życia typowe maluchy wskazują palcem interesujące je obiekty, machają na pożegnanie czy próbują dzielić się swoją radością z opiekunem. Dziecko z autyzmem nie wskazuje przedmiotów, nie macha ręką na „pa pa” ani nie próbuje zwrócić uwagi rodzica na coś ciekawego – jak gdyby nie zauważało potrzeby dzielenia się swoimi przeżyciami.

Nietypowe reakcje na bodźce:

Już w pierwszym roku życia mogą ujawniać się niezwykłe reakcje dziecka na dźwięki, bodźce wzrokowe czy dotyk. Na przykład maluch z autyzmem potrafi całkowicie ignorować bardzo głośny dźwięk, a jednocześnie reagować silnym pobudzeniem na inny, zupełnie cichy odgłos. Można też zaobserwować nietypowe reakcje na bodźce dotykowe, zapachowe lub wizualne – pewne zwykłe doznania mogą wywoływać u dziecka dyskomfort lub, przeciwnie, dziecko może poszukiwać intensywniejszych wrażeń zmysłowych niż jego rówieśnicy.

Opóźnienie rozwoju mowy:

Wiele dzieci ze spektrum autyzmu zaczyna mówić później niż rówieśnicy lub wcale nie rozwija mowy spontanicznej. Niemowlę może rzadziej gaworzyć i wydawać mniej dźwięków. Około 1,5–2 roku życia rodzice często zauważają brak typowych pierwszych słów lub prostych zdań. Nierzadko zdarza się, że dziecko, które zaczęło już wypowiadać kilka słów, nagle cofa się w rozwoju mowy i traci wcześniej nabyte umiejętności językowe.

Warto pamiętać, że pojedynczy objaw (np. brak gaworzenia) nie świadczy od razu o autyzmie – jednak równoczesne wystąpienie kilku z powyższych trudności jest wyraźnym sygnałem do konsultacji ze specjalistą. Im wcześniej zidentyfikujemy niepokojące symptomy autyzmu, tym szybciej można rozpocząć właściwą pomoc dla dziecka.

Objawy i zachowania dziecka z autyzmem

Wraz z wiekiem różnice w zachowaniu dziecka ze spektrum autyzmu stają się coraz bardziej widoczne. Objawy autyzmu wczesnodziecięcego dotyczą przede wszystkim trzech sfer: komunikacji (mowy i języka), interakcji społecznych oraz wzorców zachowań i zainteresowań. Poniżej przedstawiono typowe objawy autyzmu u dzieci w tych obszarach:

Trudności w komunikacji i mowie:

Dziecko z autyzmem może w ogóle nie mówić lub rozwijać mowę w sposób nietypowy. U części dzieci mowa nie pojawia się wcale – maluch komunikuje się wtedy za pomocą gestów, obrazków lub mimiki. Inne dzieci wypowiadają słowa i zdania, ale ich mowa może brzmieć nietypowo (np. bardzo formalnie) i nie służy efektywnej komunikacji. Charakterystyczne jest dosłowne rozumienie języka – dziecko ma trudność z rozumieniem przenośni czy żartów, dlatego zwroty typu „rzuć okiem” mogą je dezorientować.

Może występować echolalia, czyli powtarzanie zasłyszanych słów lub zdań (np. w odpowiedzi na pytanie dziecko powtarza całe pytanie zamiast odpowiedzieć). Zaburzenia komunikacji dotyczą także sfery niewerbalnej – dziecko nie gestykuluje tak jak inne dzieci, rzadko się uśmiecha w odpowiedzi na uśmiech, nie pokazuje mimiką swoich uczuć lub nie rozumie wyrazu twarzy i gestów innych osób.

Zaburzenia interakcji społecznych:

Dzieci z autyzmem mają wyraźne trudności w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami i we wspólnej zabawie. Nie rozumieją często zachowań innych ludzi ani nie potrafią adekwatnie reagować na emocje otoczenia. Charakterystyczny jest również brak kontaktu wzrokowego podczas interakcji – maluch unika patrzenia nawet na bliskie osoby. Ponadto takie dziecko zwykle nie odczuwa potrzeby angażowania innych do wspólnej zabawy czy dzielenia się radością, przez co bywa postrzegane jako zamknięte we własnym świecie.

Stereotypowe zachowania i ograniczone zainteresowania:

Bardzo charakterystyczna dla autyzmu jest silna potrzeba stałości i niezmienności otoczenia. Osoby z autyzmem często silnie przywiązują się do rutyn – dziecko może wymagać ściśle stałego planu dnia i reagować lękiem lub złością na każdą, nawet drobną zmianę (np. inna kolejność czynności, przestawienie mebli w pokoju). Pojawiają się także stereotypie ruchowe, czyli powtarzalne, pozornie niecelowe ruchy ciała (np. trzepotanie rączkami, kiwanie się, kręcenie się w kółko).

Dziecko z autyzmem przejawia bardzo wąskie, intensywne zainteresowania – może obsesyjnie gromadzić informacje na jeden temat (np. o pociągach, dinozaurach, liczbach), bawić się tylko jedną zabawką lub oglądać w kółko ten sam fragment bajki, ignorując inne aktywności. Inne, bardziej typowe zabawki mogą w ogóle nie wzbudzać jego zainteresowania.

Wymienione objawy autyzmu mogą mieć różne nasilenie u poszczególnych dzieci. Nie każde takie dziecko zachowuje się identycznie – stąd mówimy o całym spektrum. Ważne jest jednak to, że rozwój społeczny i komunikacyjny malucha przebiega jakościowo odmiennie niż u jego rówieśników. Gdy obserwujemy u dziecka wyraźne odstępstwa w zachowaniu (np. brak reakcji na ludzi, nietypową zabawę przedmiotami, powtarzalne rytuały), powinniśmy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem pediatrą lub psychologiem dziecięcym.

Zrozumienie to początek wsparcia.

Umów diagnozę spektrum autyzmu w Senso Senso.

Umów się online

Diagnoza autyzmu wczesnodziecięcego

Diagnoza tego zaburzenia u małego dziecka to proces wymagający współpracy rodziców i zespołu specjalistów. Pierwszym krokiem jest zwykle czujność rodziców – to oni na co dzień widzą, że rozwój malucha odbiega od normy i zgłaszają swoje obawy pediatrze lub psychologowi. Następnie należy udać się do lekarza, najlepiej psychiatry dziecięcego, który specjalizuje się w zaburzeniach rozwojowych u dzieci. Lekarz przeprowadzi wstępną ocenę i – w razie potrzeby – skieruje dziecko na bardziej szczegółowe badania rozwojowe.

Ostateczne rozpoznanie zaburzenia zazwyczaj stawia zespół diagnostyczny, w którego skład wchodzi kilku specjalistów: psychiatra dziecięcy, psycholog kliniczny, pedagog specjalny oraz logopeda. Taki zespół przeprowadza wieloaspektową ocenę – obejmuje ona szczegółowy wywiad z rodzicami (dotyczący m.in. przebiegu ciąży, porodu oraz dotychczasowego rozwoju dziecka), obserwację zachowania dziecka w różnych sytuacjach, a często także standaryzowane testy rozwojowe i kwestionariusze oceny objawów autystycznych.

Ważne jest przy tym, by ocenić zarówno aktualne funkcjonowanie malucha, jak i przebieg dotychczasowego rozwoju, ponieważ dla postawienia diagnozy konieczne jest potwierdzenie, że pewne cechy obecne były już we wczesnym dzieciństwie.

W procesie diagnozy specjaliści muszą również wykluczyć inne możliwe przyczyny obserwowanych objawów. Czasem wykonuje się więc dodatkowe badania, np. badanie słuchu (aby sprawdzić, czy brak reakcji dziecka nie wynika z niedosłuchu), badania metaboliczne lub genetyczne, czy badania obrazowe mózgu. Ich celem jest wykluczenie innych zaburzeń rozwojowych lub neurologicznych – w diagnostyce różnicowej brane są pod uwagę m.in. upośledzenie słuchu, poważne zaburzenia widzenia, niepełnosprawność intelektualna, specyficzne zaburzenia językowe, a także rzadkie zespoły genetyczne (np. zespół Retta) czy bardzo wczesne zaburzenia psychotyczne. Dopiero po tak kompleksowej ocenie można z dużą pewnością potwierdzić rozpoznanie autyzmu.

Warto dodać, że choć formalnie diagnozę autyzmu wczesnodziecięcego można postawić już u dwuletniego dziecka, wiele dzieci otrzymuje ją nieco później – w wieku przedszkolnym, a czasem dopiero w młodszych klasach szkoły podstawowej (zwłaszcza jeśli objawy były łagodniejsze). Świadomość na temat autyzmu rośnie i obecnie coraz częściej udaje się diagnozować zaburzenie już u dwulatków, co daje szansę na szybsze rozpoczęcie odpowiedniej terapii.

Terapia autyzmu wczesnodziecięcego

Wczesne rozpoczęcie intensywnej terapii potrafi znacząco poprawić funkcjonowanie dziecka. Postępowanie terapeutyczne jest zawsze dostosowywane indywidualnie do potrzeb i możliwości danego dziecka – nie istnieje jedna uniwersalna metoda pomocy. Najlepsze efekty przynosi podejście wielospecjalistyczne, łączące różne formy oddziaływań. Kluczowe elementy takiej terapii to m.in.:

Interwencje behawioralne:

Jedną z najpopularniejszych metod pracy z dziećmi z autyzmem jest terapia behawioralna (np. stosowana analiza zachowania – ABA). Polega ona na systematycznym uczeniu dziecka nowych umiejętności (komunikacyjnych, społecznych, samoobsługowych) poprzez wykorzystanie systemu nagród i pozytywnych wzmocnień. Terapeuta pomaga eliminować niepożądane zachowania i wzmacnia te pożądane.

Terapia mowy i komunikacji:

Bardzo ważna jest praca z logopedą nad rozwijaniem mowy i umiejętności komunikacyjnych. Jeśli dziecko nie mówi, wprowadza się alternatywne metody porozumiewania (np. komunikację obrazkową czy proste gesty). Jeśli mówi – terapeuta uczy, jak komunikować potrzeby i prowadzić dialog. Ważnym celem jest także poprawa rozumienia języka (np. przenośni, żartów) oraz wykorzystywania komunikacji niewerbalnej (gestów, mimiki).

Trening umiejętności społecznych:

Dzieci z autyzmem potrzebują specjalnej nauki zachowań społecznych, które dla innych są naturalne. W ramach terapii (często w małych grupach rówieśników) uczy się je takich umiejętności, jak wspólna zabawa, naprzemienna rozmowa, rozumienie emocji i intencji innych ludzi czy zawieranie przyjaźni. Pomocne są zajęcia integracyjne w przedszkolach i szkołach, a także indywidualna terapia psychologiczna ukierunkowana na kompetencje społeczne.

Zajęcia terapeutyczne:

Korzystne efekty dają różne formy terapii zajęciowej oraz wsparcia rozwoju zmysłowego. Często wprowadza się zajęcia integracji sensorycznej (SI), które pomagają dziecku lepiej przetwarzać bodźce zmysłowe i radzić sobie z nadwrażliwościami (lub zbyt małą wrażliwością) sensorycznymi. Pozytywnie na stan dziecka wpływają także terapie poprzez zabawę i aktywność – np. hipoterapia (kontakt z koniem), dogoterapia (zajęcia z psem terapeutycznym) czy arteterapia (terapia przez sztukę). Takie zajęcia zwiększają motywację dziecka do komunikacji i eksploracji otoczenia.

Wsparcie edukacyjne:

Dziecko z autyzmem wymaga odpowiedniego podejścia w środowisku przedszkolnym i szkolnym. Często korzysta z dodatkowych zajęć rewalidacyjnych i ma dostosowany program nauczania. Nauczyciele i opiekunowie powinni być przeszkoleni w pracy z takim uczniem – ważna jest stała współpraca między rodzicami a placówką edukacyjną. W niektórych przypadkach zapewnia się dziecku asystenta wspierającego je podczas zajęć. Kluczowe jest, aby umiejętności wyuczone na terapii były wykorzystywane także w codziennym życiu, dlatego otoczenie szkolne musi współdziałać z terapeutami.

Wsparcie rodziny:

Równie istotnym elementem procesu terapeutycznego jest psychoedukacja rodziców. Opiekunowie uczą się, jak postępować z dzieckiem, jak wspierać jego rozwój w domu i jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami. Dostępne są grupy wsparcia dla rodziców dzieci z autyzmem oraz warsztaty umiejętności wychowawczych – umożliwiają one wymianę doświadczeń i pomagają w radzeniu sobie z wyzwaniami życia codziennego.

Warto podkreślić, że leczenie farmakologiczne (farmakoterapia) nie eliminuje samego autyzmu, ale bywa stosowane pomocniczo w przypadku współwystępujących problemów. Jeśli dziecko przejawia silne napięcie, autoagresję, zaburzenia snu czy stany lękowe, lekarz psychiatra może zalecić leki łagodzące te objawy (np. środki uspokajające, poprawiające koncentrację czy stabilizujące nastrój).

Należy jednak pamiętać, że farmakologia odgrywa tu rolę drugorzędną – ma jedynie ograniczyć pewne trudności (np. wybuchy złości, obsesyjne zachowania), podczas gdy główną formą pomocy pozostaje terapia rozwojowa. Obecnie nie istnieją leki, które leczą przyczynowo autyzm lub usuwają jego zasadnicze objawy.

Największe znaczenie ma wczesna i intensywna terapia. Im szybciej dziecko z autyzmem zostanie objęte specjalistycznym wsparciem, tym większe są szanse na poprawę jego funkcjonowania. Dzięki odpowiednim oddziaływaniom wiele dzieci z autyzmem uczy się komunikować, zdobywa nowe umiejętności i osiąga postępy, które poprawiają jakość ich życia.

Zrozumienie to początek wsparcia.

Umów diagnozę spektrum autyzmu w Senso Senso.

Umów się online

Rokowania i dalsze życie z autyzmem

Rokowania są bardzo indywidualne – zależą od głębokości zaburzenia, poziomu rozwoju intelektualnego, obecności dodatkowych obciążeń oraz przede wszystkim od tego, jak wcześnie rozpoczęto intensywną pracę z dzieckiem oraz jak intensywne wsparcie otrzymało. Nie można z góry przesądzić przyszłości takiego dziecka. Jedno jest pewne: odpowiednia pomoc potrafi znacząco poprawić jego funkcjonowanie.

Wiele z tych dzieci z czasem robi znaczne postępy: uczy się komunikować, zdobywa wykształcenie, a w dorosłości może podjąć pracę, a nawet założyć własną rodzinę. Dużo zależy tutaj od terapii i jej efektów – dlatego tak mocno podkreśla się wagę wczesnego rozpoznania autyzmu i szybkiego rozpoczęcia oddziaływań terapeutycznych.

Trzeba jednak pamiętać, że autyzm jest zaburzeniem trwającym całe życie. Nawet jeśli objawy złagodnieją, pewne trudności mogą pojawiać się na kolejnych etapach rozwoju. Dziecko z autyzmem będzie potrzebowało zrozumienia i wsparcia także w wieku nastoletnim i dorosłym.

Część osób ze spektrum autyzmu będzie mogła funkcjonować dość samodzielnie, inne zaś – zwłaszcza przy współwystępowaniu niepełnosprawności intelektualnej – mogą wymagać opieki i pomocy przez całe życie. Na szczęście świadomość społeczna na temat autyzmu rośnie i osoby autystyczne mają dziś coraz większe możliwości rozwoju oraz uczestniczenia w życiu społecznym.

Ta diagnoza niewątpliwie zmienia życie całej rodziny. Mimo licznych wyzwań należy pamiętać, że każde dziecko ze spektrum autyzmu ma także swoje mocne strony, talenty i uczucia. Przy cierpliwej pracy, akceptacji i miłości można pomóc mu nawiązać więź ze światem i osiągnąć możliwie największą samodzielność. Rodzice dzieci z autyzmem nie są w tej drodze osamotnieni – istnieje wiele organizacji i specjalistów służących wsparciem.

Dzięki odpowiedniej terapii i edukacji dzieci te mają szansę wykorzystać swój potencjał i prowadzić satysfakcjonujące życie na miarę własnych możliwości.

Autor:

Bibliografia

1. Pisula E. (2021). Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
2. Pisula E. (2012). Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej. Sopot: GWP.
3. Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J. (red.) (2011). Psychiatria – tom 2: Psychiatria kliniczna. Wrocław: Elsevier Urban & Partner.
4. Namysłowska I. (red.) (2012). Psychiatria dzieci i młodzieży. Warszawa: PZWL.
5. Brasic J. R. (2017). “Autism.” Medscape – Emedicine (dostęp online).